اقتصاد جنگ جهانی دوم

اقتصاد جنگ جهانی دوم

می گویند در پس هر جنگ و نزاع سیاسی باید به دنبال انگیزه های اقتصادی گشت. اقتصاد در جنگ جهانی دوم بی شک نقشی تعیین کننده داشته است.

نقشی که شاید تا کنون به دلیل وسعت تبعات انسانی، سیاسی و فرهنگی این جنگ آن طور که شایسته آن بوده مورد توجه قرار نگرفته است. در این نوشتار مختصر قصد داریم از این زاویه نگاه دوباره ای به جنگ جهانی دوم داشته باشیم و نقش اقتصاد را در شکل گیری، روند وقایع و نتایج آن مورد بررسی قرار دهیم.

دلایل اقتصادی آغاز جنگ جهانی دوم

بی شک نمی توان تمام بار مسوولیت جنگ را بر عهده جنون و جنگ طلبی شخص هیتلر گذاشت. حزب هیتلر در یک انتخابات مردمی بیش از سیصد کرسی رایشتاک را به خود اختصاص داده بود و پس از آن هم هیچ کس نمی تواند منکر حمایت روزافزون اکثریت آلمانی ها از هیتلر با وجود تمام سخت گیری ها و محدودیت های ایجاد شده توسط دولت او شود.

پس باید پرسید چه چیز آلمانی ها را دارای روحیه ای کرده بود که از شعارهای خشن و جنگ افروزانه فردی چنین افراطی حمایت کنند؟ در پاسخ به این پرسش بسیاری بی شک به یاد معاهده ورسای خواهند افتاد. معاهده ای که شرایط زندگی را برای بسیاری از آلمانی ها غیر قابل تحمل ساخت و باعث شد ایشان خود را نزد جهانیان تحقیر شده بپندارند. اما مفاد این معاهده چه بود؟

علاوه بر سخت گیری های نظامی موجود در پیمان ورسای که آلمان را از داشتن ارتش بزرگ و تجهیزات نظامی سنگین منع می کرد، موارد اقتصادی تری در این پیمان وجود داشت که به طور مستقیم بر زندگی روزانه میلیون ها آلمانی تاثیر می گذاشت. این معاهده آلمان را از بخش وسیعی از قلمرو اش محروم می کرد. مستعمرات آلمان در آفریقا، چین و حوزه اقیانوس آرام گرفته شد. ایالات آلمانی زبان آلزاس و لورن به فرانسه واگذار شد. راین لند، اراضی حاصلخیز غرب رود راین که برای کشاورزی ضعیف آلمان بی نهایت ارزشمند بود، برای پنجاه سال به متفقین سپرده شد. همچنین بسیاری از نواحی مهم صنعتی، دارای مواد کانی یا خاک مرغوب به تصرف متفقین درآمد.

چنانکه مورخین برآورد کرده اند این معاهده در کل حدود سیزده درصد قلمرو پیش از جنگ، ده درصد جمعیت، ۷۵درصد کانه های آهنی و ۲۵درصد با کیفیت ترین معادن زغال سنگ آلمان را از آن گرفته بود. غرامت جنگی حدودا صد میلیارد دلاری برای آلمان در نظر گرفته شده بود در صورتی که اقتصاد این کشور هم به اندازه متفقین از جنگ آسیب دیده بود. تمام موجودی دارو، زغال سنگ و سوخت صرف سربازان در جبهه های نبرد شده بود و بسیاری از جوانان، که مولدترین بخش نیروی کار را تشکیل می دادند، در جنگ جان باخته بودند. تصور وضعیت آلمان پس از جنگ با توجه به این واقعیات نباید کار چندان دشواری باشد. مردمی که هر روز ساعت ها در صف جیره بندی غذا می ایستادند تا یک کاسه سوپ و چند شلغم پخته نصیب شان شود بدون شک به کسی احتیاج داشتند که به آنها بگوید می توانند و خاطره گذشته پرافتخارشان را در ذهن آنها زنده کند. وقتی چنین بلندپروازی هایی، بدون وجود زمینه های تحقق آن، نزد ملتی وجود داشته باشد بی شک سر بر آوردن افرادی چون هیتلر از میان آنها تعجب برانگیز نیست.

اما اگر واقع بینانه تر نگاه کنیم این تنها یک سوی ماجرا است. این جنگ همانطور که از نامش پیدا است، جهانی بود. نه هیتلر تنها دیکتاتور زیاده خواه عصر خود ش بود و نه حزب نازی تنها حزب سیاسی که سرسختانه از عقاید ملی گرایی دفاع می کرد. در واقع پس از جنگ اول با رو به افول رفتن قدرت اقتصادی انگلستان و تک روی آمریکا همبستگی اقتصادی در سطح جهان نسبت به سال های ابتدایی این قرن رو به کاهش بود. لنین و سپس استالین، شوروی را از صحنه اقتصاد بین الملل کنار کشیده بودند. آلمان به موجب پیمان ورسای منزوی شده بود و ژاپن و ایتالیا هم وضع بهتری نداشتند. در یک کلام، آن نیروی اقتصادی که کشورها را به واسطه منافع شان به یکدیگر پیوند می زد و به تضمین صلح کمک می کرد در این سال ها پیوسته در سطح جهان کمرنگ تر می شد. بحران بزرگ ۱۹۲۹ آخرین میخی بود که بر تابوت همبستگی اقتصاد جهانی کوبیده شد. زمانی که اوضاع اقتصاد خراب شد طرفداران سیاست های مرکانتیلیستی و محدود کننده در داخل کشورها قدرت بیشتری گرفتند. ملی گرایی شعار باب روز شد و به تدریج کشورهای جهان به شکل بلوک هایی درآمدند که تنها درمیان خود به تجارت و مبادله می پرداختند. طبیعی است وقتی پیوندهای اقتصادی ضعیف شد، دوستی ها رنگ باختند و رفته رفته فضای ملتهبی در جهان شکل گرفت که در آن هر دسته و بلوک، دیگران را دشمن خود می پنداشت و این هم دلیل دیگری شد بر جنگ آلود بودن حال و هوای عمومی آن سال ها.

پس در مجموع شاید بتوان دلایل اقتصادی آغاز جنگ دوم را چنین خلاصه کرد: تحمیل شرایط غیرمنصفانه معاهده ورسای به آلمان، بی توجهی به وضعیت شکننده اقتصاد این کشور، وقوع بحران بزرگ، رشد مرکانتیلیسم و ملی گرایی و در نهایت بلوکی شدن اقتصاد جهانی.

اما نقش اقتصاد در جریان جنگ و نتایج آن چه بود؟

درباره دلایل پیروزی متفقین و شکست کشورهای محور در جنگ دوم دو عقیده کلی مطرح است. دسته اول کسانی هستند که ضعف اصلی را متوجه اشتباهات تاکتیکی و استراتژیکی فراوان هیتلر می دانند و معتقدند همین اشتباهات بود که باعث شد جنگی که پیروزی آلمان در آن قطعی به نظر می رسید، سرانجام مغلوبه شود. دسته دیگر توان اقتصادی و تولید نظامی طرفین درگیر را ملاک قرار می دهند و با استناد به آمار استدلال می کند که از همان ابتدا قابل پیش بینی بود که پیروزی نهایی متفقین در جنگ اجتناب ناپذیر است. در اینجا به هردوی این استدلال ها، که هریک به نوبه خود حاوی حقایقی هستند، نظری اجمالی می افکنیم.

حتما خوشتون میاد  نگاهی به تبلیغات در جنگ جهانی دوم

اشتباهات استراتژیک هیتلر البته فراوان بوده اند. اما پرسشی که آدام توز به درستی در کتاب «تاریخ اقتصاد نازی» مطرح می کند این است که باید دید چه میزان از این اشتباهات حقیقتا شخصی بوده اند. برای مثال یکی از بزرگ ترین اشتباهات هیتلر را حمله به شوروی دانسته اند، درحالی که توز در کتاب خود نشان می دهد که حمله به شوروی با توجه به دکترین اقتصادی نازی در نهایت برای آلمان ها اجتناب ناپذیر بوده است. آلمان از دیرباز در بخش کشاورزی با مشکل بالا بودن نسبت نیروی کار به زمین، یا به عبارت ساده تر، پایین بودن بهره وری نیروی کار مواجه بوده است.

تدبیری که هیتلر برای حل این مشکل، اندیشیده بود، برخلاف راه حل اقتصاد متعارف که مثلا جابه جایی نیروی کار از روستا به شهر یا افزایش بهره وری زمین با صنعتی نمودن کشاورزی را پیشنهاد می کند، عبارت بود از تصاحب زمین های جدید. مشهور است که هیتلر همیشه غصب زمین های سرخ پوستان توسط آمریکایی ها را مثال می زده است تا ثابت کند که آلمان ها هم برای حل مشکل کمبود دائمی مواد غذایی شان چاره ای ندارند جز آنکه زمین های شرق اروپا را به تصرف خود در آورند. (البته تبعا این زمین ها خالی از سکنه نبودند و در اصل راه حل نهایی هیتلر برای حل مشکل بهره وری نیروی کار این بود که ساکنان این سرزمین ها به طور کامل نابود شوند تا فضای لازم برای فعالیت کشاورزان آریایی فراهم شود.) بنابراین لشگرکشی او به سوی روسیه، برخلاف تصور برخی، امری فی البداهه و بدون طرح قبلی نبوده است، بلکه دکترین اقتصادی نازی آن را توصیه می کرده است؛ به عبارت دیگر حتی اشتباهی که در ظاهر فردی به نظر می رسد در نهایت نه اشتباه شخصی، بلکه اشتباه تئوری اقتصادی هیتلر بوده است.

استدلال اقتصادی تری که مارک هریسون در کتاب «اقتصاد جنگ جهانی دوم» به آن می پردازد خیلی ساده این است که برای فهم روند وقایع جنگ جهانی دوم حقیقتا احتیاجی نیست که به سراغ کاوش در عواملی چون بخت و اقبال کشورها یا توانایی فرماندهان یا دل و جرئت سربازان برویم، بلکه تنها کافی است نگاهی به قدرت اقتصادی طرفین درگیر داشته باشیم.

او برای نیل به مقصود خود دست به استخراج نموداری زده که حقیقتا در عین سادگی به طرز شگفت انگیزی قادر به توضیح تمام پیچش های اصلی جنگ است. این نمودار که آن را در تصویر زیر می بینید عبارت است از نسبت مجموع تولید ناخالص داخلی (GDP) کشورهای متفق به کشورهای محور. همان طور که در شکل می بینید این نمودار تا پایان سال ۱۹۴۰ که مصادف است با پیشروی های کوبنده آلمان و در نهایت اشغال فرانسه شکل اکیدا نزولی دارد.

یعنی قدرت اقتصادی کشورهای متفق نسبت به کشورهای محور پیوسته رو به نزول بوده است و این امر در روند وقایع جنگ هم به همین شکل بازتاب داشته است؛ اما درست از ۱۹۴۱ که پیروزی های متفقین و دشواری های آلمان شروع می شود، روند این نمودار هم شروع به تغییر جهت می کند. جهش ابتدایی در سال ۱۹۴۱ به دلیل وارد شدن شوروی به جنگ است. یک جهش دیگر که در ۱۹۴۳ مشاهده می شود مصادف است با آزاد شدن فرانسه از اشغال آلمان نازی و دومرتبه در ۱۹۴۴ با تشدید بمباران شهرهای آلمان و تسلیم ایتالیا، این نمودار حتی شیب به مراتب تندتری هم پیدا می کند.

البته شاید بتوان گفت در نمودار جهت علیت نمایش داده نمی شود و این تغییرات در موازنه قوای اقتصادی ممکن است معلول روند پیشامدهای جنگ باشند نه علت آن. مارک هریسون به این پرسش اینگونه پاسخ می دهد که عوامل اقتصادی برای آنکه بتوانند تاثیرگذاری خود را داشته باشند همواره به زمان بیشتری احتیاج دارند. در سال های ابتدایی به دلیل آنکه آلمان از سال ها پیش برای جنگ آماده شده بود و در ماه های اولیه با حملات کوبنده بسیاری از تاسیسات زیربنایی متفقین را از میان برده بود بیشتر عامل سرعت و غافلگیری در جنگ نقش داشت تا اقتصاد. اما هرچه که زمان می گذشت به تدریج سازمان دهی اقتصادی و توان تولیدی کشورها اهمیت خود را آشکار می ساخت.

امری که در روند رشد GDP کشورهای متفق و محور طی سال های جنگ قابل مشاهده است. بنابراین اگر ارقام مربوط به رشد تولید ناخالص داخلی را (که در جدول می بینید) در کنار نمودار نسبت GDP ها بگذاریم در آن صورت می توانیم به تصویر کاملی که مارک هریسون درصدد روشن نمودن آن است، دست یابیم. این تصویر به ما می گوید قدرت اقتصادی طرفین درگیر نه تنها مهم، بلکه در نهایت عامل اصلی تعیین کننده نتایج جنگ جهانی دوم بوده است.

منبع : شبکه اینترنتی آفتاب

دیدگاهتان را بنویسید

۲ دیدگاه